Πρέπει να εμπιστευόμαστε την επιστήμη και την ιατρική στην καθημερινότητά μας;

Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιστήμη και η ιατρική επηρεάζουν σχεδόν κάθε στιγμή της καθημερινής μας ζωής. Από το φαγητό που τρώμε και τα φάρμακα που παίρνουμε, μέχρι την τεχνολογία που χρησιμοποιούμε, ο κόσμος μας είναι χτισμένος πάνω σε επιστημονική γνώση που εξελίσσεται ταχύτατα. Παρ’ όλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αυξανόμενη καχυποψία και αμφισβήτηση απέναντι στην επιστήμη. Αρκετοί άνθρωποι –και μάλιστα πολλοί νέοι– δυσκολεύονται να αποφασίσουν αν πρέπει να εμπιστευτούν όσα ακούν από ειδικούς, ή αν πρέπει να διατηρούν τις αμφιβολίες τους. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς αν η επιστήμη έχει δίκιο, αλλά αν εμείς μπορούμε ή πρέπει να την εμπιστευόμαστε πλήρως.

Η αμφιβολία είναι ένα απαραβίαστο δικαίωμα του ανθρώπου, και όπως είχε πει και ο Ρενέ Ντεκάρτ: «Για να αναζητήσουμε την αλήθεια πρέπει, έστω και μία φορά στη ζωή μας, να αμφιβάλλουμε για όλα όσα έχουμε πιστέψει». Πρέπει να αναφερθεί όμως, ότι δε χωρά αμφιβολία πως η επιστήμη έχει βελτιώσει δραματικά τη ζωή μας σε μεγάλο βαθμό. Οι ανακαλύψεις της ιατρικής έχουν βοηθήσει πολύ στην αντιμετώπιση ασθενειών που κάποτε σκότωναν εκατομμύρια, έχουν αυξήσει το προσδόκιμο ζωής σε πολλές χώρες και έχουν δώσει λύσεις σε προβλήματα που πριν λίγες δεκαετίες θεωρούνταν αξεπέραστα. Η επιστήμη και η τεχνολογία μάς παρέχει τη δυνατότητα να επικοινωνούμε, να μαθαίνουμε, να δουλεύουμε, να δημιουργούμε και να πρωτοπορούμε με τρόπους που οι προηγούμενες γενιές δεν θα φαντάζονταν ποτέ. Σε αυτό το πλαίσιο, η επιστήμη δεν είναι απλώς σύμβουλος. Είναι η βάση του σύγχρονου πολιτισμού.

Όμως, η εμπιστοσύνη στην επιστήμη μέχρι και σήμερα δεν είναι απόλυτη. Η επιστήμη, από τη φύση της, εξελίσσεται. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να κάνει λάθη, να αναθεωρεί και να διορθώνει. Υπάρχουν περιπτώσεις στο παρελθόν όπου φάρμακα αποσύρθηκαν επειδή αποδείχθηκαν επικίνδυνα ή όπου ερευνητικά συμπεράσματα χαρακτηρίστηκαν ως ελλιπή. Αυτά τα παραδείγματα δεν καθιστούν απόλυτα την επιστήμη αναξιόπιστη, αλλά απαιτείται πάντα να αντιμετωπίζεται με κριτική σκέψη. Η τυφλή εμπιστοσύνη είναι εξίσου προβληματική όπως και η τυφλή απόρριψη.

Η δημόσια συζήτηση γύρω από την ιατρική συχνά περιλαμβάνει διαφορετικές απόψεις, ανησυχίες και ερωτήματα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Ρόμπερτ Κένεντι Τζούνιορ, ο οποίος έχει εκφράσει στο παρελθόν επιφυλάξεις σχετικά με ορισμένα συστατικά παλαιότερων εμβολίων, όπως η θειομερσάλη, ένα συντηρητικό που περιείχε ενώσεις υδραργύρου. Η θειομερσάλη χρησιμοποιήθηκε για δεκαετίες σε ορισμένα εμβόλια και αποτέλεσε αντικείμενο εκτεταμένων επιστημονικών μελετών. Παρότι η επιστημονική κοινότητα δεν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι προκαλεί βλάβες στις ποσότητες που χρησιμοποιήθηκαν, σε πολλές χώρες αφαιρέθηκε προληπτικά από τα περισσότερα εμβόλια, κυρίως για λόγους δημόσιας ανησυχίας. Σήμερα, οι υγειονομικές αρχές παγκοσμίως θεωρούν τα σύγχρονα εμβόλια ασφαλή και τονίζουν ότι τα οφέλη τους υπερτερούν κατά πολύ των κινδύνων. Η συζήτηση όμως αυτή, όπως και οι αμφιβολίες του Κένεντι, δείχνουν κάτι σημαντικό: ότι μεγάλοι κοινωνικοί διάλογοι δημιουργούνται ακριβώς επειδή οι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν πού αρχίζει η επιστημονική αλήθεια και πού τελειώνει η ανθρώπινη ανησυχία.

Τελικά, η πιο υγιής στάση απέναντι στην επιστήμη δεν είναι ούτε η αφελής εμπιστοσύνη ούτε η καθολική αμφισβήτηση. Είναι η ισορροπία. Χρειαζόμαστε την επιστήμη για να ζούμε με ασφάλεια, γνώση και πρόοδο, αλλά χρειαζόμαστε και τη δική μας κρίση για να ξεχωρίζουμε τις έγκυρες πληροφορίες από τις υπερβολές. Έτσι θα μπορέσουμε να χρησιμοποιήσουμε την επιστήμη προς όφελός μας, εκμεταλλευόμενοι τις δυνατότητες που μας προσφέρει, αλλά παράλληλα αμφιβάλλοντας ώστε να συμβάλουμε στη βελτίωσή της. Ο ρόλος μας ως πολίτες –και ιδιαίτερα ως νέοι άνθρωποι– είναι να ενημερωνόμαστε, να ρωτάμε, να μαθαίνουμε και να κρίνουμε. Η επιστήμη μάς καθοδηγεί, αλλά εμείς αποφασίζουμε πώς θα τη χρησιμοποιήσουμε και πώς θα τη διαμορφώσουμε.

Μιχάλης Λαλούμης